Niedawno miałem ogromną przyjemność wystąpić na 24. Kongresie Niemieckich Sędziów i Prokuratorów (24. Deutschen Richter- und Staatsanwaltstag), który odbywał się 15-17 kwietnia 2026 r. w Weimarze. Wydarzenie to było organizowane przez Niemieckie Stowarzyszenie Sędziów (Deutscher Richterbund).

Osobiście miałem zaszczyt uczestniczyć w części wydarzenia poświęconej kwestii ochrony rządów prawa. Było to możliwie dzięki zaproszeniu i szczególnemu zaangażowaniu w organizację całego wydarzenia ze strony sędzi Andrei Titz, sędziego Dr Achima Scholza, sędzi Claudii Keller oraz sędziego Rolanda Kempfle’a, który prowadził i moderował naszą rozmową. Jestem im ogromnie wdzięczny.

Nasza angażująca, trwająca godzinę, dyskusja koncentrowała się przede wszystkim na zagadnieniu kruchości rządów prawa. Jak wiemy, to niebezpieczeństwo zmaterializowało się niestety w Polsce, stąd w moim wystąpieniu skupiłem się na omówieniu doświadczeń Polski w tym zakresie z lat 2015-2023. W tym okresie dochodziło do postępującego osłabiania praworządności i porządku demokratycznego. Dokonywało się to poprzez stopniowe rozmontowywanie instytucjonalnych mechanizmów kontroli, zapewniających równowagę władz.

Pierwszą instytucją, która padła ofiarą tego procesu i została objęta politycznym władztwem ówcześnie rządzącej większości polityczną był Trybunał Konstytucyjny. Zniesienie możliwości przeprowadzenia realnej oceny konstytucyjności uchwalanego prawodawstwa otworzyło furtkę do przyjęcia serii aktów prawnych, które ograniczyły niezależność organów ścigania, mediów publicznych, służby cywilnej i służb specjalnych oraz sądownictwa. Tym samym erozja niezależności sądownictwa rozlała się na resztę krajowego wymiaru sprawiedliwości. Czas ten charakteryzowało również opieranie dokonywanych zmian na ich formalnej legalności z pominięciem fundamentalnych zasad i wartości konstytucyjnych.

Jednocześnie doświadczenie Polski pokazuje, że opór ma znaczenie. Sędziowie, prawnicy, społeczeństwo obywatelskie i instytucje europejskie wspólnie przyczynili się do zachowania pewnych fundamentów demokracji.

Cieszę się, że moje wystąpienie poprzedziła prezentacja filmu ,,Tysiąc Tóg” autorstwa Kacpra Lisowskiego i Iwony Harris. Ukazuje on właśnie tę determinację oraz solidarność polskich sędziów, prawników, obywateli oraz wsparcie zagranicznych sędziów i ekspertów w okresie kryzysu praworządności. Nadał on ton naszej refleksji nad wyzwaniami, z jakimi mierzą się systemy sądownicze pod presją.

Determinacja i zaangażowanie aktorów społecznych oraz środowisk prawniczych, również przy wsparciu instytucji europejskich, zapewniły drogę do odbudowy praworządności po wyborach w 2023 roku. Nie jest to niestety zadanie proste. Pozostaje ono złożonym i trwającym procesem, pełnym wyzwań prawnych, instytucjonalnych i społecznych, które również omówiłem w moim wystąpieniu. Pokazują one, dlaczego tak ważne jest dbanie o utrzymanie silnych i niezależnych instytucji.

Kluczowym przesłaniem, które chciałem przekazać moim niemieckim kolegom, jest ostrzeżenie: to, co może wydawać się naturalne, stabilne i głęboko zakorzenione w kulturze i tradycji prawnej, może być interpretowane zupełnie inaczej przez populistów — a nawet przez samych obywateli. Gwarancje konstytucyjne są tak silne, jak wspólne zrozumienie, które za nimi stoi, i muszą być aktywnie chronione każdego dnia.

Zachęcam Państwa do zapoznania się z wspomnianym filmem, który jest dostępny poniżej: