Obecnie biegnie piąty rok pełnoskalowej wojny w Ukrainie, wywołanej napaścią ze strony Rosji, do której doszło pamiętnego 24 lutego 2022 roku. Od tego czasu Ukraina bohatersko stawia opór, w czym jako Polska i wspólnota europejska staramy się ją wspierać. Przede wszystkim mamy nadzieję na jak najszybsze oraz pomyślne dla Ukrainy zakończenie konfliktu.

Natomiast w dalszej perspektywie powinnyśmy również dążyć do rozliczenia agresora. Takiego zachowania nie można pozostawiać bez odpowiedzi, szczególnie w obliczu sposobu prowadzenia działań wojennych przez Rosję.

W obecnym stanie prawnym istnieje jednak w tym zakresie pewna luka. Jurysdykcja Międzynarodowego Trybunału Karnego obejmuje bowiem zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości i ludobójstwo, lecz nie umożliwia osądzenia samej zbrodni agresji. W kontekście toczącego się konfliktu niezwykle ważna pozostaje kwestia pociągnięcia Rosji do odpowiedzialności za dokonywane zbrodnie wojenne, których niezwykle bolesnym przykładem stała się Bucza. Społeczność międzynarodowa dostrzega jednak również potrzebę wyciągnięcia konsekwencji za sam akt agresji ze strony Rosji. Zbrodnia ta została uregulowana w ukraińskim prawie karnym, ale dotychczas brakowało odpowiedniej podstawy prawnej do jej osądzenia na poziomie międzynarodowym.

W celu uzupełnienia tej luki społeczność międzynarodowa zaproponowała powołanie Specjalnego Trybunału do spraw Zbrodni Agresji przeciwko Ukrainie. Ma on powstać pod auspicjami Rady Europy na mocy Poszerzonego Porozumienia Częściowego w sprawie Komitetu Zarządzającego Specjalnego Trybunału do spraw Zbrodni Agresji przeciwko Ukrainie.

W ostatnich miesiącach trwał okres zbierania deklaracji przystąpienia od zainteresowanych państw. Do utworzenia trybunału potrzebne było, żeby co najmniej 16 państw wyraziło wolę związania się umową.

Za jego utworzeniem opowiedziała się również Unia Europejska. Pod koniec marca Komisja Europejska przedstawiła propozycję, żeby Unia Europejska stała się jednym z członków założycieli Specjalnego Trybunału. Swoje poparcie dla tej inicjatywy wyraził następnie Parlament Europejski.

Uznając wagę wysiłków na rzecz rozliczenia Rosji z jej działań i wierząc, że leży to w żywotnym interesie Polski, podczas 56. Posiedzenia Senatu w dniu 8 kwietnia 2026 r. wygłosiłem oświadczenie w tej sprawie.

Na jego łamach wystąpiłem do przedstawicieli rządu z następującymi pytaniami.

• Czy Polska zamierza podjąć działania dążące do formalnego związania się Poszerzonym Porozumieniem Częściowym i czy należy to do priorytetów rządu w zakresie polityki zagranicznej?
• Jakie środki, zwłaszcza finansowe, Polska zamierza przeznaczyć, aby wesprzeć działanie Specjalnego Trybunału?
• Czy Polska podejmuje działania dyplomatyczne, aby przekonać inne państwa, zwłaszcza te spoza obszaru Europy, takie jak Kanada, Australia, Japonia, do wsparcia Specjalnego Trybunału? Gdyż jest dopuszczalne, żeby państwa spoza Europy również wsparły jego funkcjonowanie.
• Jak według planów pana ministra wygląda kalendarz dalszych prac celem uruchomienia działania Specjalnego Trybunału? Kiedy możemy się spodziewać, że wystarczająca liczba państw przyłączy się i trybunał zacznie działać i prowadzić konkretne postępowania?

Komentarz do odpowiedzi na oświadczenie

W ostatnim czasie otrzymałem odpowiedź ze strony Ministerstwa Spraw Zagranicznych w tej sprawie. Udzielił jej Podsekretarz Stanu Artur Harazim, za co uprzejmie dziękuję.

Pan Minister poinformował, iż 14 kwietnia Minister Spraw Zagranicznych złożył Sekretarzowi Generalnemu Rady Europy deklarację woli przystąpienia do Poszerzonego Porozumienia Częściowego w sprawie Komitetu Zarządzającego Specjalnego Trybunału ds. Zbrodni Agresji przeciwko Ukrainie. Działanie to zostało uprzednio zatwierdzone przez Radę Ministrów.

Tym samym Polska znalazła się gronie pierwszych 16 państw, których zgoda była konieczna dla rozpoczęcia procedury powołania Specjalnego Trybunału.

Ponadto Ministerstwu Spraw Zagranicznych zależy na tym, żeby Polska stała się jednym z państw założycielskich trybunału. Z przyjęciem tej funkcji wiąże się obowiązek zapłaty składki pieniężnej na utworzenie specjalnego trybunału. Szczegółowe dane dotyczące tych kosztów ma przekazać rząd Niderlandów.

Po utworzeniu trybunału państwa-strony będą musiały również opłacać bieżące składki na działanie trybunału. Wysokość składek dla poszczególnych państw-stron będzie zróżnicowana i skorelowana z wysokością składki płaconej do Rady Europy. Ten obowiązek składkowy powstanie dopiero, gdy Porozumienie wejdzie w życie, co nastąpi prawdopodobnie najwcześniej w 2028 roku.

Ze względu na skutki finansowe, które wiążą się z przystąpieniem Polski do Poszerzonego Porozumienia Częściowego, będzie ono wymagało późniejszego zatwierdzenia przez Radę Ministrów.

Jeżeli chodzi o stan prac organizacyjnych nad utworzeniem specjalnego trybunału, Pan Minister przekazał następujące informacje.

Zgodnie z ustaleniami siedzibą specjalnego trybunału ma być Haga. Królestwo Niderlandów nie wyraziło jednak jeszcze ostatecznej zgody na goszczenie siedziby trybunału. To Niderlandy mają również przedstawić pełny budżet jego utworzenia i działalności. Decyzje w tym zakresie ma podjąć holenderski rząd, który został zaprzysiężony w lutym 2026 roku.

Pan Minister w odpowiedzi zadeklarował również, iż Polska podejmuje aktywne działania dyplomatyczne mające na celu promocję idei utworzenia zarówno Specjalnego Trybunału, jak i Całościowego Mechanizmu Kompensacyjnego (obejmującego Rejestr Szkód dla Ukrainy oraz Międzynarodową Komisję Roszczeń dla Ukrainy).

Jedno z forów dla tej działalności stanowi Komitet Doradców Prawnych ds. Prawa Międzynarodowego Publicznego Rady Europy. W jego posiedzeniach w roli obserwatora uczestniczą również Australia, Japonia i Kanada.

Polska w latach 2023-2025 aktywnie uczestniczyła w pracach nieformalnej grupy roboczej ds. utworzenia Specjalnego Trybunału. Odpowiadała ona za opracowanie projektu umowy ws. utworzenia Specjalnego Trybunału – która została zawarta między Ukrainą a Radą Europy, jego statutu, projektu Poszerzonego Porozumienia Częściowego i wzoru umowy o współpracy między państwami a Specjalnym Trybunałem.

W związku z zebraniem deklaracji od wymaganych 16 państw, Poszerzone Porozumienie Częściowe ma zostać formalnie utworzone na sesji Komitetu Ministrów Rady Europu, która odbędzie się 14-15 maja w Kiszyniowie.

Porozumienie będzie mogło wejść w życie dopiero, gdy ministrowie państw uczestniczących uznają, że zobowiązania finansowe na poczet utworzenia Specjalnego Trybunału przyjęte przez państwa są wystarczające, aby zapewnić trwałość jego działalności oraz gdy główni płatnicy wyrażą na to zgodę. Dalej przejście z fazy przygotowawczej do fazy jurysdykcyjnej będzie wymagało zgody 2/3 uczestniczących państw.

Przewiduje się, że Poszerzone Porozumienie Częściowe wejdzie w życie najwcześniej w 2028 roku.

Z kolei wejście w życie umowy z państwem przyjmującym o siedzibę Specjalnego Trybunału i rozpoczęcie wykonywania przez niego swojej jurysdykcji jest uzależnione dodatkowo od zawarcia umów o współpracę ze Specjalnym Trybunałem przez co najmniej przez 10 państw oraz od przyjęcia minimalnej liczby zobowiązań na każdą z form współpracy spośród: ochrony świadków i ich relokację, wykonywanie wyroków, możliwość przyjęcia zatrzymanego po jego zwolnieniu z odbywania kary.

Niezmiernie cieszy mnie przekazana przez Pana Ministra informacja, iż Polska, składając odpowiednią deklarację przystąpienia, znalazła się w gronie pierwszych 16 państw wymaganych do przystąpienia do dalszych prac nad powołaniem Specjalnego Trybunału.

Jak wynika z odpowiedzi, sfinalizowanie prac w tym zakresie wymaga jeszcze sporego wysiłku organizacyjnego. Tym bardziej z przyjemnością przyjąłem zapewnienia Pana Ministra o determinacji i zaangażowaniu Polski w tym zakresie.

Zainteresowanych zachęcam do zapoznania się z pełną treścią oświadczenia oraz odpowiedzi, dostępnych po adresem:
https://www.senat.gov.pl/sklad/senatorowie/nowe-oswiadczenia-senatorskie,1064,11.html