We wtorek 12 maja na Uniwersytecie SWPS w Warszawie odbyła się debata „Przyszłość społeczeństwa obywatelskiego w UE”, zorganizowana przez Katedrę Praw Człowieka i Rządów Prawa Wydziału Prawa Uniwersytet SWPS oraz Fundację Kongres Praw Obywatelskich. Było to już drugie wydarzenie organizowanie dzięki współpracy obu instytucji.

Tym razem spotkanie poświęcone było przyszłości organizacji obywatelskich w kontekście strategii Unii Europejskiej na rzecz Społeczeństwa Obywatelskiego. Ważną częścią dyskusji była refleksja nad przygotowywaną polską strategią wspierania społeczeństwa obywatelskiego. Rozmowa koncentrowała się wokół pytania, w jaki sposób chronić demokrację, praworządność i niezależność organizacji pozarządowych w czasie narastających napięć politycznych, dezinformacji oraz osłabiania przestrzeni obywatelskiej w Europie.

Debata odbyła się w szczególnym momencie politycznym – pół roku po ogłoszeniu przez Komisję Europejską Strategii UE na rzecz Społeczeństwa Obywatelskiego z 12 listopada 2025 roku, dodatkowo w dzień przyjęcia przez Radę Ministrów pierwszego pakietu zmian w Ustawie o działalności pożytku publicznego i wolontariacie, a także deklaracji Premiera RP na temat konieczności wykonywania przez polski rząd orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dotyczącego transkrypcji zagranicznych aktów małżeństwa par jednopłciowych do polskiego rejestru stanu cywilnego – o co z ogromną determinacją zabiegają liczne organizacje społeczeństwa obywatelskiego.

W debacie udział wzięli przedstawiciele administracji publicznej, środowiska akademickiego oraz organizacji społecznych:

• Adriana Porowska – Sekretarz Stanu ds. Społeczeństwa Obywatelskiego
• dr Anna Grudzińska – Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych
• Robert Hojda – Prezes Fundacji Aktywna Demokracja
• Łukasz Wielgosz – Członek Zarządu Fundacji Avalon

Debatę moderował Krzysztof Dobies, prezes Fundacji Kongres Praw Obywatelskich. Miałem zaszczyt wygłoszenia wprowadzenia do rozmowy.

Unijna strategia dotycząca społeczeństwa obywatelskiego została pozytywnie oceniona przez rząd i stanowi ważną podstawę do tworzenia polskiej strategii wspierania społeczeństwa obywatelskiego. Polska strategia ma opierać się na założeniach Strategii Rozwoju Polski 2035 i koncentrować się m.in. na wzmacnianiu stabilności finansowej organizacji pozarządowych, wspieraniu aktywności obywatelskiej, budowaniu zaufania społecznego, rozwoju wolontariatu, usprawnieniu zlecania zadań publicznych NGO oraz wzmacnianiu dialogu obywatelskiego i demokracji partycypacyjnej.

Podczas debaty podkreślono, że w sektorze obywatelskim istnieje już wiele wypracowanych dokumentów i rekomendacji, dlatego nowe działania mają wykorzystywać dotychczasowy dorobek organizacji społecznych, administracji oraz ewaluacje przygotowane przez Narodowy Instytut Wolności. W lipcu i sierpniu 2026 r. planowane jest przygotowanie diagnozy sytuacji sektora obywatelskiego, a następnie opracowanie samej strategii i skierowanie jej do dalszych prac legislacyjnych.

Uczestnicy debaty podkreślali, że unijna strategia na rzecz społeczeństwa obywatelskiego ma charakter defensywny. Jest odpowiedzią na obserwowany od lat regres przestrzeni obywatelskiej, którego symbolem stały się wydarzenia na Węgrzech sprzed dekady. Wskazywano, że dokument ogłoszony przez Komisję Europejską w listopadzie 2025 roku nie jest wyłącznie programem rozwoju sektora NGO, lecz próbą stworzenia mechanizmów ochronnych wobec autorytarnych tendencji i zagrożeń dla demokracji. Organizacje społeczne z Polski aktywnie uczestniczyły w konsultacjach nad strategią, apelując o stworzenie europejskich zabezpieczeń chroniących sektor obywatelski przed naciskami politycznymi.

W debacie wskazywano również na rozwijanie narzędzi monitorowania zagrożeń dla społeczeństwa obywatelskiego, takich jak „Monitoring Action for Civic Space” oraz system wczesnego ostrzegania (Early Warning System), umożliwiający zgłaszanie przypadków ograniczania przestrzeni obywatelskiej w Europie. Podkreślano potrzebę tworzenia trwałych mechanizmów monitorowania oraz powiązania ich z instrumentami ochrony praworządności funkcjonującymi na poziomie unijnym.

Zaznaczono, że strategia nie będzie skuteczna bez aktywnego zaangażowania samych organizacji pozarządowych. Nie może ona pełnić roli „szklanej kopuły”, która automatycznie ochroni sektor obywatelski. Organizacje muszą uczestniczyć w procesach konsultacyjnych, dialogu z instytucjami europejskimi oraz monitorowaniu wdrażania strategii zarówno na poziomie unijnym, jak i krajowym. W przeciwnym razie dokument pozostanie jedynie „strategią papierową”.

Ważnym wątkiem debaty była także kwestia ochrony wartości europejskich. Wskazywano, że mechanizmem zabezpieczającym przed organizacjami działającymi wbrew zasadom demokracji i praw człowieka ma być Karta Praw Podstawowych oraz art. 2 Traktatu o UE. Zwracano również uwagę na ryzyko funkcjonowania organizacji formalnie należących do sektora pozarządowego, które w praktyce podważają podstawowe wartości wspólnoty europejskiej. Planowana Platforma Społeczeństwa Obywatelskiego ma być przestrzenią współpracy wyłącznie dla podmiotów respektujących wartości europejskie.

Istotnym elementem rozmowy były także trwające w Polsce prace nad wspomniana już krajową strategią wspierania społeczeństwa obywatelskiego. Proces został zainicjowany przez Radę Działalności Pożytku Publicznego w maju 2024 roku i obejmuje warsztaty wokół czterech głównych filarów strategii. W lipcu i sierpniu bieżącego roku prowadzone są działania diagnostyczne oraz konsultacje z organizacjami pozarządowymi i administracją publiczną, natomiast ukończenie dokumentu i skierowanie go do ścieżki legislacyjnej planowane jest na grudzień 2026 roku.

Wśród najważniejszych postulatów wskazywano uproszczenie procedur grantowych, ograniczenie biurokracji oraz zniesienie wymogu wkładu własnego finansowego, który dla wielu małych organizacji stanowi dziś istotną barierę w dostępie do środków publicznych i europejskich.

Uczestnicy debaty podkreślali, że bez rozwiązania problemów systemowych strategie mogą pozostać jedynie dokumentami o symbolicznym znaczeniu. Jednym z najczęściej wskazywanych problemów był obecny model finansowania organizacji pozarządowych, który nie pokrywa rzeczywistych kosztów działalności takich podmiotów. Ze względu na ograniczenia administracyjne, organizacje muszą często finansowo „dokładać” do realizacji zadań publicznych. Prowadzi to do ekonomicznego wyczerpania sektora oraz chronicznego zmęczenia aktywistów. W debacie mówiono o konieczności stworzenia bardziej stabilnych mechanizmów finansowania oraz uproszczenia procedur aplikowania o środki, szczególnie unijne. Zapowiedziano również utworzenie punktu kontaktowego w Narodowy Instytut Wolności, który ma wspierać organizacje w dostępie do programów takich jak CERV.

Sporo uwagi poświęcono także zagrożeniom cyfrowym. Podczas dyskusji z publicznością podkreślono, że rozwój sztucznej inteligencji i mediów społecznościowych tworzy nowe wyzwania dla demokracji i jakości debaty publicznej oraz uczestniczących w niej organizacji społecznych. Wskazywano, że AI potrafi generować wiarygodne tożsamości i przekazy dezinformacyjne na skalę, z którą sama edukacja medialna może sobie nie poradzić. Krytycznie oceniano również rolę platform społecznościowych takich jak X, TikTok czy Facebook, które coraz częściej funkcjonują jako aktorzy polityczni kierujący się logiką algorytmów i zysku, a nie interesem publicznym. Poruszono również kwestie dotyczące grup szczególnie narażonych na wykluczenie, w tym osób z niepełnosprawnościami. Strategia tworzy bowiem szansę na bardziej inkluzywne podejście do polityk publicznych, jednak jej skuteczność zależy od praktyki działania administracji na niższych szczeblach. Zwracano uwagę na ryzyko regresu oraz przypadki usuwania z nowych dokumentów odniesień do standardów wynikających z Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych.

Osobnym tematem był aktywizm i doświadczenie zjawiska „zmęczenia materiału” po latach napięć politycznych, represji i finansowania działań obywatelskich z prywatnych środków. Zwracano uwagę, że po wyborach parlamentarnych w 2023 roku część darczyńców uznała, iż „sprawa została załatwiona”, co doprowadziło do spadku energii i ograniczenia wsparcia dla wielu inicjatyw obywatelskich.

W końcowej części dyskusji podkreślano znaczenie trwałego zakorzenienia strategii w mechanizmach finansowych i instytucjonalnych. Zwracano uwagę, że organizacje społeczne nie zawsze korzystają z metod protestu charakterystycznych dla innych grup nacisku, dlatego konieczne jest tworzenie skutecznych kanałów dialogu i wpływu na polityki publiczne. Wskazywano także, że żaden dokument sam w sobie nie zagwarantuje ochrony demokracji i społeczeństwa obywatelskiego, jeśli nie będzie stale monitorowany i aktywnie wykorzystywany przez organizacje oraz obywateli. Podkreślono również, że kluczowym wyzwaniem kolejnych lat będzie budowanie odporności społecznej na dezinformację, polaryzację i kryzysy demokratyczne, co stanie się przedmiotem kolejnej debaty w ramach cyklu spotkań organizowanych przez Katedrę Praw Człowieka i Rządów Prawa Wydziału Prawa Uniwersytet SWPS oraz Fundację Kongres Praw Obywatelskich.

(Opracowała: Dominika Kuna)