12 stycznia miałem zaszczyt wygłosić przemówienie otwierające zaawansowane warsztaty z litygacji strategicznej prowadzone przez czeski Instytut CEELI. Jest to niezależna organizacja pozarządowa, działająca na rzecz rządów prawa szczególnie w zakresie wzmacniania niezawisłości sądów i bezstronności sędziów, zwalczania korupcji oraz wspierania społeczeństwa obywatelskiego. Instytut od lat organizuje szkolenia służące budowaniu przydatnych w tym kontekście zdolności.

Ostatnie z nich dotyczyło właśnie litygacji strategicznej. W moim wystąpieniu omówiłem istotę tego zjawiska, które polega na prowadzeniu spraw sądowych lub administracyjnych w celu doprowadzenia do zmiany systemowej. Instrument ten jest często wykorzystywany przez organizacje pozarządowe bądź innych uczestników społeczeństwa obywatelskiego, którzy w ten sposób dążą do wyeliminowania nieprawidłowości czy zaniedbań oraz ochrony praw podstawowych i konstytucyjnych wartości. Ma to szczególne znaczenie wtedy, gdy zawodzą kanały polityczne czy instytucjonalne, tak jak miało to miejsce po 2015 roku w Polsce.

Jak mogliśmy wówczas obserwować, obok organizacji pozarządowych, klinik prawnych, Rzecznika Praw Obywatelskich czy innych organów ds. równości, aktywną rolę w tym procesie przyjęły również niektóre sądy. W obliczu narastających na gruncie polskim problemów zaczęły one częściej szukać oparcia w prawie unijnym czy międzynarodowym w celu zabezpieczenia standardów z zakresu praworządności oraz ochrony praw podstawowych. Jednym z działań, które mogły w tym zakresie podejmować było np. występowanie z pytaniami prejudycjalnymi do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Warto w tym miejscu zauważyć, że ogólnie od czasu uzyskania przez Kartę Praw Podstawowych wiążącej mocy prawnej znaczenie TSUE dla litygacji strategicznej w Europie znacząco wzrosło.

Innym ciekawym trendem z zakresu litygacji strategicznej jest jej co raz częstsze wykorzystywanie nie w celu zabezpieczenia praw obywateli, ale jako narzędzia ochrony instytucji demokratycznych, które stały się zagrożone w obliczu illiberalnego zwrotu oraz samych obrońców praw człowieka i innych członków społeczeństwa obywatelskiego.

Podsumowując, litygacja strategiczna stanowi niezwykle ważny instrument ochrony praw podstawowych, konstytucyjnych wartości, standardów demokratycznego państwa prawa oraz wsparcia społeczeństwa obywatelskiego. Cieszę się, że dzięki zaproszeniu Instytutu CEELI miałem okazję podzielić się swoimi doświadczeniami z tego zakresu z uczestnikami warsztatów!