W dniu 11 grudnia 2025 r. odbyło się posiedzenie Komisji Spraw Emigracji i Łączności z Polakami za Granicą, stanowiące jeden z etapów rozpatrywania ustawy budżetowej na rok 2026 przez Senat. Wraz z członkami komisji, do której mam zaszczyt należeć, pochyliliśmy się nad fragmentami budżetu dotyczącymi przedmiotowego zakresu działania komisji, wysłuchując przy tym wystąpień przedstawicieli odpowiednich ministerstw i instytucji.

Do spraw właściwych Komisji należą m. in. kwestie związane z funkcjonowaniem Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (IPN). Część działalności Instytutu kierowana jest bowiem do społeczności polonijnych. Jak poinformował Zastępca Prezesa IPN dr Mateusz Szpytma, szacuje się, że wydatki przeznaczone na ten rodzaj działalności w 2026 r. wyniosą ok. 3 mln 700 tys. złotych.

Jednym z przykładów projektów realizowanych na tym polu są ,,Przystanki Historia”, w ramach których odbywają się wykłady oraz wydarzenia kulturalne, w tym spektakle. W ubiegłym roku w szkołach polonijnych organizowane były np. pokazy przedstawienia ,,Historia Misia Wojtka”, ukazującego drogę żołnierzy Armii Polskiej szlakiem gen. Andersa z perspektywy tej postaci. Zastępca Prezesa IPN zapowiedział, że w 2026 r. Instytut chciałby poszerzyć ten repertuar o przedstawienie poświęcone przełomowi systemowemu i działalności ,,Solidarności” zatytułowane ,,Spotkanie Wiktorii i Franka”.

W tym kontekście podczas posiedzenia zwróciłem uwagę na wnioski z raportu Najwyższej Izby Kontroli ,,Gospodarka finansowo-majątkowa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu”. Wykazał on, że IPN naruszył zasady uczciwej konkurencji oraz równego traktowania wykonawców przy realizacji projektów edukacyjno-kulturalnych na kwotę prawie 6 mln zł – w tym właśnie wskazanego wyżej spektaklu ,,Historia Misia Wojtka” w latach 2022-2024. Nieprawidłowości polegały m. in. na niedozwolonym podziale zamówień na odrębne pozycje w celu uniknięcia stosowania przepisów prawa zamówień publicznych oraz na naruszeniu zasady bezstronności, obiektywizmu i uczciwej konkurencji. Zapytania ofertowe na organizację tego spektaklu były kierowane do podmiotów powiązanych zawodowo lub prywatnie z osobami zajmującymi stanowiska dyrektorów biur w Centrali IPN z pominięciem trybów przetargowych.

Z informacji przekazanej w grudniu przez Najwyższą Izbę Kontroli w odpowiedzi na skierowane przeze mnie pismo wynika, że obecnie NIK opracowuje projekt zawiadomienia o możliwości popełnienia czynu zabronionego w odniesieniu do wykazanych w raporcie nieprawidłowości. Przygotowywane zawiadomienie wstępnie klasyfikuje je jako czyny noszące znamiona określone w art. 231 § 1 Kodeksu karnego polegające na przekroczeniu uprawnień lub niedopełnieniu obowiązków przez funkcjonariuszy publicznych w kontekście kryterium celowości i gospodarności wydatkowania środków publicznych. Wierzę, że sprawa ta zostanie rzetelnie wyjaśniona. Należy jednak zadbać o to, żeby taka sytuacja nie powtórzyła się w przyszłości.

Wobec planów kontynuowania tych projektów również w tym roku, skierowałem do przedstawiciela IPN pytanie o to, jakie działania zostały podjęte przez Instytut w związku z wynikami kontroli NIK oraz sformułowanymi przez nią wytycznymi i rekomendacjami w celu uniknięcia przeznaczania środków z budżetu państwa na realizację projektów, których dotychczasowy sposób organizacji został zakwestionowany co do zgodności z dyscypliną finansów publicznych.

W trakcie posiedzenia zastępca Prezesa IPN dr Mateusz Szpytma zaznaczył, że Instytut nie zgadza się ze wszystkimi uwagami zawartymi w raporcie NIK i również liczy na rzetelne wyjaśnienie sprawy przez Prokuraturę. Równocześnie zapewnił, iż zostały poczynione kroki mające na celu zapewnienie pełnej zgodności z zasadami zamówień publicznych przy realizacji przyszłych projektów. Obecny na sali Dyrektor Generalny IPN Wiesław Misior potwierdził, że w zakresie spektakli przygotowywany jest przetarg publiczny – również w zakresie wyłonienia podmiotów, które będą je wystawiać.

Ostatnio otrzymałem pisemną odpowiedź w tej kwestii od Zastępcy Prezesa IPN dr. hab. Karola Polejowskiego. Zgodnie z zawartymi w niej informacjami, w celu zwiększenia transparentności w zakresie udzielania zamówień publicznych w IPN dokonano zmiany zarządzenia, dopracowując i uszczegóławiając procedury wyboru wykonawców w zależności od wartości zamówienia. Dla zamówień o wartości powyżej 60 tys. zł brutto i nieprzekraczającej 130 tys. zł netto obowiązkowe jest umieszczenie zapytania ofertowego na publicznej platformie zakupowej. Dla zamówień o szacunkowej wartości pomiędzy 10 tys. a 60 tys. zł brutto – wymagane jest dokonanie analizy rynku poprzez skierowanie zapytania ofertowego do co najmniej pięciu potencjalnych wykonawców zgodnie z wzorcem zapytania (stanowiącym załącznik do zarządzenia) bądź za pomocą platformy zakupowej. Wnioskodawca będzie w tym zakresie każdorazowo zobowiązany do precyzyjnego określenia przedmiotu zamówienia i warunków realizacji, uwzględnienia czasu niezbędnego do przygotowania ofert oraz równego traktowania wykonawców.

Uprzejmie dziękuję za udzielenie powyższych wyjaśnień przez IPN. Cieszy mnie fakt, iż Instytut dostrzegł potrzebę wprowadzenia zmian w zakresie w wewnętrznych zasad. Mam nadzieję, że pozwoli to na uniknięcie podobnych sytuacji w przyszłości.

Grafika: materiały IPN