14 stycznia 2026 r. miałem ogromną przyjemność i zaszczyt wziąć udział (online) w dyskusji poświęconej wykorzystaniu Karty Praw Podstawowych UE w sprawach dotyczących ochrony środowiska. Panel odbył się w ramach konferencji zorganizowanej przez Fundację Frank Bold.

W dyskusji uczestniczyli: Mirosław Wróblewski (szef Urząd Ochrony Danych Osobowych oraz jedna z najbardziej doświadczonych osób, jeśli chodzi o stosowanie Karty), Agata Szafraniuk (prezeska ClientEarth), mec. Małgorzata Żmudka-Wyrwał (jedna z najlepszych specjalistek od spraw środowiskowych w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich) oraz dr Mariusz Baran (Centrum Prawa Ochrony Środowiska Uniwersytetu Jagiellońskiego). Rozmowę moderował Bartosz Kwiatkowski, dyrektor Fundacja Frank Bold w Polsce.

Punktem wyjścia do debaty były postulaty Ferdinanda von Schiracha zawarte w manifeście „Każdy człowiek”, dotyczące rozszerzenia Karty Praw Podstawowych o sześć nowych praw (w tym prawo do czystego środowiska). W swoim wystąpieniu wskazywałem, że w obecnych realiach polityczno-prawnych trudno spodziewać się poszerzenia materialnego katalogu praw zawartych w Karcie. Znacznie bardziej realnym i obiecującym kierunkiem jest natomiast dążenie do rozszerzenia zakresu jej stosowania w sprawach środowiskowych.

Istotnym wsparciem w tym procesie może być orzecznictwo ETPCz, w szczególności najnowsze sprawy dotyczące zmiany klimatu (zwłaszcza Verein Gegen KlimaSeniorinnen przeciwko Szwajcarii). Choć art. 37 Karty ma charakter zasady prawnej, a nie prawa podlegającego bezpośredniemu stosowaniu, to ochrona środowiska może być skutecznie dochodzona poprzez inne prawa wynikające z Karty — takie jak prawo do poszanowania życia prywatnego, prawo do sądu, dostęp do informacji czy prawo do skutecznego środka odwoławczego.

Aktywność „strasburska” stwarza realną szansę na stopniowe inkorporowanie tych standardów do orzecznictwa TSUE, co z kolei otwiera przestrzeń dla skutecznej litygacji strategicznej prowadzonej przez organizacje pozarządowe i rzecznicze. W tym zakresie można liczyć również na to, że dzięki unijnej strategii na rzecz społeczeństwa obywatelskiego, te możliwości się poszerzą. Warto także tworzyć szerokie koalicje na rzecz ratyfikacji ważnych umów międzynarodowych przez Polskę. Słowem — zamiast szukać nowych praw, trzeba maksymalnie korzystać z tych możliwości, które już teraz istnieją. Pomocne mogą być w tym także sądy (o doświadczeniach sądów krajowych w stosowaniu Karty mówił Mirosław Wróblewski), a także zaangażowane instytucje rzecznicze, na czele z RPO.

Serdecznie dziękuję Fundacja Frank Bold za zaproszenie, a wszystkim panelistom i panelistkom za inspirującą i merytoryczną dyskusję!