W dniach 19–20 września miałem zaszczyt uczestniczyć w konferencji „Rule of Law and Democracy: Innovations and Challenges”, zorganizowanej przez profesora Diego A. Zambrano oraz jego zespół w Willem C. Neukom Center for the Rule of Law przy Stanford Law School. Profesorowi Zambrano towarzyszyli Rule of Law Fellow Nicola Tommasini oraz dyrektor wykonawcza Centrum, Lucy Ricca.

Była to moja pierwsza wizyta na Uniwersytecie Stanforda — często określanym mianem „wyroczni nauki”. Inspirujące dyskusje, malownicze otoczenie Palo Alto oraz wyjątkowa kalifornijska pogoda sprawiły, że to doświadczenie pozostanie szczególnie niezapomniane.

Dyskusje panelowe przyniosły cenne refleksje na temat najpoważniejszych wyzwań stojących dziś przed demokracjami: wpływu sztucznej inteligencji na funkcjonowanie sądownictwa, znaczenia nieformalnych norm i procedur w procesie wyboru sędziów (w tym aktualnych doświadczeń Meksyku) oraz trudności związanych z rozliczaniem nadużyć z przeszłości. Relacje z Boliwii, Wenezueli, Ekwadoru, Peru, Chile i Brazylii uwidoczniły zarówno potencjał, jak i ryzyka wynikające z pociągania byłych przywódców do odpowiedzialności. Jak podkreślił w swojej analizie Brazylii profesor Oscar Vilhena Vieira, nawet stosunkowo szybki proces, taki jak skazanie Jaira Bolsonaro, unaocznia kruchość równowagi między wymiarem sprawiedliwości a dynamiką politycznej polaryzacji.

Z dużym zainteresowaniem oczekuję również na publikację artykułu profesora Davida Engstroma w Yale Law Journal, w którym autor podejmuje tematykę tzw. sądów menedżerskich. Jego tezy dotyczące znaczenia sprawnej administracji sądowej i obsługi masowych roszczeń cywilnych dla efektywności wymiaru sprawiedliwości wydają się szczególnie aktualne. Niezwykle inspirujące były także wystąpienia prokuratorów prowadzących śledztwa w sprawie wydarzeń z 6 stycznia w Stanach Zjednoczonych, przypominające, jak wielkiej odwagi i profesjonalnej uczciwości wymaga ochrona rządów prawa.

W części nieformalnej, moderowanej przez profesor Annę Grzymałę-Busse (Stanford University – Department of Political Science), miałem sposobność podzielić się refleksjami na temat doświadczeń Polski w okresie nieliberalnych przemian oraz bieżących wyzwań związanych z odbudową praworządności. Konferencję zwieńczyło wystąpienie profesora Francisa Fukuyamy, który podkreślił, że poszanowanie rządów prawa zależy nie tylko od formalnych gwarancji, lecz także od zdolności instytucji politycznych i sądowych do podejmowania skutecznych decyzji i budowania wspólnego poczucia sprawiedliwości.

Składam serdeczne gratulacje profesorowi Diego A. Zambrano oraz jego zespołowi za przygotowanie wydarzenia, które było niezwykle inspirujące i pozostanie w pamięci jako ważne forum wymiany myśli.