11 grudnia miałem ogromną przyjemność wziąć udział w konferencji z okazji 25. rocznicy Karty Praw Podstawowych organizowanej przez Komisję Europejską wraz z Europejską Agencją Praw Podstawowych oraz duńską prezydencją w Radzie. Wydarzenie to było poświęcone refleksji na temat wpływu Karty na porządek prawny Unii Europejskiej oraz jej państw członkowskich.

Od 2009 r. Karta Praw Podstawowych jest elementem prawa pierwotnego Unii i posiada moc wiążącą równą traktatom. Jest to niezwykle ważny akt prawny, który stanowi najwyższą formę potwierdzenia tego, że prawa człowieka pozostają jednym fundamentów naszej wspólnoty. Z tego względu niezwykle się cieszę, że dzięki wysiłkom Dyrektor Agencji Sirpy Rautio, Profesora Gabriela N. Toggenburga oraz pozostałych pracowników Agencji osoby odpowiadające za stosowanie Karty miały okazję podsumować te ostatnie 25 lat i podzielić się swoimi refleksjami na temat obserwowanych wyzwań oraz swoimi przewidywaniami na przyszłość.

Jestem zaszczycony, że mogłem być członkiem tego grona i wziąć udział w panelu poświęconemu stosowaniu Karty na poziomie krajowym. Dyskusja prowadzona przez Jonasa Christoffersena dotyczyła różnych wymiarów aplikowania przepisów Karty – legislacyjnego, rządowego, sądowego – oraz roli Rzecznika Praw Obywatelskich w tym zakresie. Oprócz mnie w ramach panelu swoją perspektywą podzielił się również sędzia sądu konstytucyjnego Chorwacji Goran Selanec.

Wymienione wyżej aspekty, poszerzone o perspektywę środowiska naukowego oraz obywatelskiego, były również poruszane na współorganizowanym przeze mnie specjalnym posiedzeniu Senackiej Komisji Praw Człowieka i Praworządności, które odbyło się 8 grudnia. Jak zauważyłem w mojej wypowiedzi, świadczy to, iż Karta pozostaje w Polsce żywym przedmiotem debaty, a uczestniczy w niej m. in. parlament.

Podczas mojej wypowiedzi skupiłem się na przestawieniu roli, jaką Karta odegrała w sprawach dotyczących praworządności, ochrony środowiska, zakazu dyskryminacji czy praw konsumenckich. Jak wiadomo, w te procesy szczególnie zaangażowane było Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich. Zwróciłem również uwagę na działania legislacyjne koordynowane przez dr Maciej Berka, które mają na celu zapewnienie zgodności proponowanych aktów prawnych z prawem unijnym, w tym Kartą Praw Podstawowych.

Inną osobą, która od lat aktywnie działa na rzecz wzmocnienia praktycznego stosowania Karty w Polsce, jest Mirosław Wróblewski. W czasie, w którym pracował on w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich w latach 2007-2024, Pan Mirosław Wróblewski prowadził bliską współpracę z Krajową Izbą Radców Prawnych. Przyczyniła się ona do spopularyzowania w środowisku prawniczym używania Karty jako instrumentu ochrony praw. Obecnie jako Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych kontynuuje on ten kierunek w odniesieniu do spraw z zakresu ochrony prywatności, mediów społecznościowych czy nowoczesnych technologiach, takich jak deepfake.

Ponadto warto zauważyć, że Karta odgrywa również istotną rolę w zakresie przyznawania i wydatkowania środków europejskich, czego donośnym przykładem jest mechanizm warunkowości. Zasada ta będzie obecna również w nadchodzących Wieloletnich Ramach Finansowych.

Moją wypowiedź zakończyłem konkluzją, iż przez ostatnie lata Karta Praw Podstawowych ewoluowała od bycia nowym i eksperymentalnym instrumentem do pełnienia obecnej funkcji niemal konstytucyjnego mechanizmu, który wywiera znaczący wpływ na organy i instytucje unijne. Jednocześnie istnieje jeszcze przestrzeń do odblokowania pełnego potencjału Karty poprzez rozpowszechnianie wiedzy o niej oraz dążenie do jednolitego i konsekwentnego jej stosowania we wszystkich państwach członkowskich.

Zainteresowanych zachęcam do zapoznania się z zapisem przebiegu całej konferencji.